از آزمایشگاه تا معنویت؛ چگونه کشف یووشینوری اوهسومی راز علمی روزهداری را آشکار کرد؟
مقدمه
یووشینوری اوهسومی، زیستشناس سرشناس ژاپنی، در سال ۲۰۱۶ جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی را برای پژوهشهای پیشگامش درباره فرایندی به نام «اتوفاژی» دریافت کرد؛ پدیدهای که معنای لغوی آن در یونانی «خودخواری» است. این بررسی بنیادی، درهای تازهای به درک علمی ما از بازسازی سلولی، پیری و حتی اثرات زیستی روزهداری گشود.
راز درون سلولها؛ وقتی بدن خودش را بازسازی میکند
اتوفاژی، سازوکار شگفتانگیزی است که به هر سلول زنده اجازه میدهد بخشهای فرسوده یا آسیبدیده خود را تجزیه کند و دوباره از مواد حاصل، انرژی و اجزای تازه بسازد. این فرایند، نوعی «نظافت درونی» محسوب میشود که سلامت سلولها و عملکرد طبیعی بدن را حفظ میکند.
در شرایط کمبود مواد غذایی، بدن برای بقا این مسیر را فعال میسازد؛ یعنی سلول، بهجای نابودی، درون خود را بازسازی میکند. اوهسومی برای نخستینبار توانست با استفاده از سلولهای مخمر، ژنهایی را که اتوفاژی را کنترل میکنند شناسایی کرده و نشان دهد که گرسنگی نهتنها یک وضعیت بحرانی، بلکه فرصتی برای بازسازی و احیای درونی سلولها است.
اتوفاژی؛ نقطه تلاقی علم و آموزههای کهن روزهداری
آنچه کشف اوهسومی را فراتر از یک دستاورد صرفاً علمی قرار میدهد، شباهت بنیادین آن با آموزههای کهن و دینی درباره روزهداری است. در بسیاری از فرهنگها، از اسلام و بودیسم گرفته تا سنتهای بومی، روزه نهتنها وسیلهای برای تزکیه روح، بلکه راهی برای پالایش جسم دانسته شده است.
اکنون علم مدرن توضیحی زیستی برای این پدیده ارائه میکند: در دورههای امساک از غذا، زمانی که سطح قند و انسولین خون کاهش مییابد، سلولها وارد حالت صرفهجویی میشوند و فرایند اتوفاژی را فعال میکنند؛ یعنی بدن خودش را «از درون میخورد» تا سالم بماند.
در این فرایند، ضایعات پروتئینی، اندامکهای آسیبدیده و سلولهای پیر تجزیه میشوند و از مواد حاصل برای ساخت سلولهای کارآمدتر استفاده میگردد. بهبیان ساده، بدن در دوران روزهداری، نوعی خانهتکانی درونی انجام میدهد.
آنچه علم تا امروز ثابت کرده است
نتایج پژوهشهای منتشرشده در دهه گذشته نشان میدهد که استرس ناشی از کمبود انرژی — مانند روزهداری متناوب یا رژیمهای محدودکننده کالری — میتواند سیگنالهایی را در سلولها فعال کند که مسیر اتوفاژی را تحریک مینمایند.
بر اساس مطالعات انجامشده در دانشگاههای هاروارد، توکیو و کمبریج، این فرایند در بسیاری از گونههای جانوری مشاهده شده و میتواند به کاهش التهاب، بهبود متابولیسم و حتی تأخیر در پیرشدن سلولها منجر شود. هرچند تحقیقات انسانی برای درک دقیق رابطه کمی و کیفی میان روزهداری مذهبی و اتوفاژی هنوز ادامه دارد، اما اجماع علمی بر این است که محدودیت غذاییِ کنترلشده، یکی از عوامل کلیدی در حفظ سلامت سلولی و افزایش کارایی سیستم ایمنی بهشمار میرود.
از معنویت تا پزشکی آینده
پیوند میان کشف اوهسومی و مفهوم روزهداری تنها از جنس همزمانی نیست، بلکه یادآور همگرایی علم و شهود انسانی در مسیر سلامت است.
اگر در گذشته، روزه برای آرامش روح و نظم ذهنی توصیه میشد، اکنون پژوهشها نشان میدهد همین مکث تغذیهای کوتاه میتواند در سطح سلولی، به پاکسازی ضایعات مولکولی و پیشگیری از بسیاری بیماریها کمک کند. پزشکی نوین نیز با الهام از همین مکانیزم، در پی توسعه داروهایی است که بتوانند بدون گرسنگی واقعی، مسیر اتوفاژی را فعال سازند؛ داروهایی که شاید کلید درمان سرطانها، آلزایمر و التهابهای مزمن باشند.
یووشینوری اوهسومی؛ مردی که «هوشمندی سلول» را نشان داد
اوهسومی، متولد ۱۹۴۵ در استان فوکوئوکای ژاپن، در یکی از سخنرانیهایش گفته بود:
«سلولها بیش از آنچه ما تصور میکنیم آگاه و منظم هستند؛ فقط باید زبانشان را بفهمیم.»
او با کشف اتوفاژی، به ما یادآوری کرد که بدن انسان نه مخلوقی منفعل، بلکه سامانهای خلاق و خودتنظیم است؛ سامانهای که حتی در فقدان، سازندگی را تمرین میکند. جایزه نوبل او نهتنها پاداشی برای یک کشف آزمایشگاهی، بلکه تأییدی بر پیوندی دیرینه میان علم و خرد سنتی بود — اینکه «خودداری از مصرف»، گاهی آغاز نوسازی است.
نتیجهگیری؛ زبان مشترک علم و روزه
اتوفاژی و روزهداری، هر دو بر اصل بازگشت به خویشتن استوارند؛ یکی در سطح سلولی و دیگری در سطح انسانی.
وقتی بدن گرسنگی را تجربه میکند، سلولها به بازسازی روی میآورند و ذهن نیز تمرین صبر و فروتنی میکند.
شاید راز ماندگاری زندگی، در همین هماهنگی میان زیست و روح نهفته باشد؛ جایی که یافتههای یووشینوری اوهسومی، به زبانی علمی همان فلسفه کهن را بازگو میکند:
گاهی برای زنده ماندن، باید بخشی از خود را رها کرد تا کلیت وجود سالمتر شود.
منابع:
(https://www.bonyannews.ir) پایگاه سلولهای بنیادی ایران
(https://fdo.iums.ac.ir) پایگاه معاونت غذا و داروی ایران
(www.cell.com) Cell Metabolism
(https://www.nejm.org) New England Journal of Medicine
(https://www.science.org) Science Translational Medicine
تحقیق و ترجمه | سردبیر آژانس خبری صدای پامیر
