برق، معادن و خط آهن: محور تازه تعامل اقتصادی ایران و طالبان
گزارش تحلیلی آژانس خبری صدای پامیر
در روزهای اخیر، رفت‌وآمدها و گفت‌وگوهای مقام‌های ایران و طالبان درباره برق، معادن، خط آهن و افزایش حجم تجارت دوجانبه تا سقف ۱۰ میلیارد دالر، نشانه‌ای از تلاش دو طرف برای گسترش روابط اقتصادی است؛ روابطی که در آن، افغانستان به دنبال توسعه زیرساخت‌ها و دسترسی به مسیرهای تجاری است و ایران می‌کوشد حضور اقتصادی خود را در بازار افغانستان تقویت کند. با این حال، فاصله میان توافق‌های اعلام‌شده و اجرای عملی پروژه‌ها، همچنان یکی از پرسش‌های اصلی درباره آینده این همکاری‌هاست.
برق؛ از صادرات تا سرمایه‌گذاری مشترک
یکی از مهم‌ترین محورهای گفت‌وگوهای اخیر، تأمین برق افغانستان و توسعه همکاری در بخش انرژی بوده است. عباس علی‌آبادی، وزیر نیروی ایران، در دیدار با نورالدین عزیزی، وزیر صنعت و تجارت طالبان، درباره صادرات حدود دو هزار میگاوات برق به افغانستان، تأمین تجهیزات نیروگاه‌ها و کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن و سرمایه‌گذاری مشترک گفت‌وگو کرده است. این دیدار در حاشیه حضور هیئت ایرانی در کابل انجام شد.
هم‌زمان، علی‌آبادی با محمدیونس آخندزاده، وزیر آب و انرژی طالبان، نیز درباره همکاری در تولید، انتقال و توزیع برق و فرصت‌های سرمایه‌گذاری در این بخش مذاکره کرده است. بازدید مقام‌های ایرانی از غرفه صنعت برق حرارتی ایران در نمایشگاه بین‌المللی افغانستان نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است؛ تلاشی برای معرفی ظرفیت‌های فنی ایران و گسترش بازار خدمات مهندسی این کشور در افغانستان.
با این حال، صادرات دو هزار میگاوات برق، هدفی بزرگ‌تر از سطح کنونی مبادلات انرژی دو کشور است و تحقق آن به توسعه زیرساخت‌های تولید، انتقال و توزیع نیاز دارد. بنابراین، باید میان آمادگی اعلام‌شده و ظرفیت عملی برای تأمین این میزان برق تفاوت گذاشت.
معادن و خط آهن، رقابت بر سر زیرساخت‌های اقتصادی افغانستان
در بخش دیگری از این تحرکات، حمید قنبری، معاون دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه ایران، با محمد نعیم، معاون مالی و اداری وزارت امور خارجه طالبان، دیدار کرده است. در این گفت‌وگوها، ایران آمادگی خود را برای همکاری در ساخت خط آهن هرات ـ مزارشریف، توسعه فعالیت‌های معدنی و تولید برق اعلام کرده است.
خط آهن هرات ـ مزارشریف از پروژه‌هایی است که در صورت تأمین منابع مالی، توافق بر سر جزئیات فنی و آغاز عملیاتی ساخت آن، می‌تواند ارتباط بخش‌های غربی و شمالی افغانستان را تقویت کند و مسیرهای تازه‌ای برای انتقال کالا به وجود آورد. این پروژه همچنین می‌تواند ظرفیت همکاری ایران با افغانستان را از تجارت مرزی و صادرات کالا فراتر ببرد و به حوزه زیرساخت‌های ترانزیتی گسترش دهد.
بخش معادن نیز ظرفیت مهم دیگری برای همکاری دو کشور است. افغانستان از منابع معدنی برخوردار است، اما بهره‌برداری گسترده از این منابع به سرمایه، فناوری، زیرساخت حمل‌ونقل و بازار فروش نیاز دارد. ایران می‌تواند در برخی از این حوزه‌ها شریک اقتصادی افغانستان باشد؛ با این حال، میزان مشارکت واقعی به قراردادهای مشخص، شرایط سرمایه‌گذاری و چگونگی اجرای پروژه‌ها بستگی دارد.
هدف ۱۰ میلیارد دالری تجارت، از اعلام آمادگی تا موانع عملی
در دیدار نورالدین عزیزی با هیئتی از ایران به ریاست محسن زنگنه، رئیس کمیسیون ویژه حمایت از تولید مجلس شورای اسلامی ایران، افزایش حجم تجارت دو کشور تا سقف ۱۰ میلیارد دالر نیز مورد بحث قرار گرفته است. بر اساس گزارش منتشرشده از این دیدار، ایجاد پارک صنعتی ویژه در افغانستان، توسعه همکاری از مسیر بندر چابهار، راه‌اندازی پالایشگاه مواد نفتی، برنامه‌های مشترک صنعتی و افزایش صادرات افغانستان از دیگر محورهای گفت‌وگو بوده است.
علیرضا بیکدلی، سفیر ایران در کابل، پیش‌تر گفته بود که حجم تجارت دو کشور به حدود چهار میلیارد دالر رسیده و هدف ۱۰ میلیارد دالری برای گسترش مبادلات دنبال می‌شود. او توسعه جاده‌ها، خط آهن و زیرساخت‌های ترانزیتی را برای رسیدن به این هدف ضروری دانسته بود.
اما افزایش تجارت به این سطح، صرفاً با اعلام هدف یا برگزاری نشست‌های اقتصادی تحقق پیدا نمی‌کند. ظرفیت گذرگاه‌های مرزی، هزینه انتقال کالا، سهولت در روند گمرکی، دسترسی به بازارها و امکان پرداخت‌های تجاری از عواملی است که بر رشد مبادلات اثر می‌گذارد. افزون بر این، برای افغانستان اهمیت دارد که افزایش تجارت با رشد صادرات داخلی و ایجاد ارزش افزوده همراه شود؛ در غیر آن، بالا رفتن حجم مبادلات ممکن است بیشتر به افزایش واردات منجر شود و توازن تجاری به سود افغانستان تغییر نکند.
منافع دو طرف، فرصت اقتصادی یا فهرستی از وعده‌ها؟
مجموع این گفت‌وگوها نشان می‌دهد که همکاری اقتصادی ایران و طالبان در حال گسترش به چند حوزه هم‌زمان است: ایران به دنبال توسعه صادرات برق و تجهیزات فنی، حضور در پروژه‌های معدنی و زیرساختی و افزایش مبادلات تجاری است؛ طالبان نیز برای توسعه زیرساخت‌ها، تأمین انرژی، جذب سرمایه و دسترسی به مسیرهای تجاری منطقه به همکاری با کشورهای همسایه نیاز دارد.
برای ایران، افغانستان می‌تواند بازاری برای فروش کالا، خدمات فنی و انرژی و مسیری برای گسترش روابط اقتصادی منطقه‌ای باشد. برای افغانستان نیز همکاری با ایران، در صورت اجرای درست پروژه‌ها، می‌تواند به بهبود زیرساخت‌ها، ایجاد فرصت‌های کاری و افزایش ظرفیت تولید کمک کند. با این حال، منافع پایدار زمانی به دست می‌آید که قراردادها شفاف باشند، پروژه‌ها از مرحله گفت‌وگو عبور کنند و آثار اقتصادی آن‌ها در زندگی مردم و ظرفیت تولید داخلی دیده شود.
در حال حاضر، آنچه از دیدارهای اخیر می‌توان با اطمینان گفت، افزایش تماس‌ها و اعلام آمادگی دو طرف برای همکاری در برق، معادن، خط آهن و تجارت است. اما تا زمانی که درباره تأمین مالی، زمان‌بندی، جزئیات قراردادها و آغاز کار پروژه‌ها اطلاعات روشن منتشر نشود، نمی‌توان این گفت‌وگوها را به معنای اجرای قطعی طرح‌ها دانست.
جمع‌بندی: هدف تجارت ۱۰ میلیارد دالری، صادرات گسترده‌تر برق و همکاری در معادن و خط آهن می‌تواند فصل تازه‌ای در روابط اقتصادی ایران و افغانستان ایجاد کند. آزمون اصلی این روند، نه تعداد دیدارها و تفاهم‌های اعلام‌شده، بلکه میزان سرمایه‌گذاری واقعی، آغاز پروژه‌ها و سهمی است که اقتصاد و مردم افغانستان از این همکاری‌ها به دست می‌آورند.
آژانس خبری صدای پامیر
