افغانستان بدون دانشگاه، آینده ای بدون توسعه
شهاب‌الدین فاضل
دانشگاه کابل زمانی یکی از نمادهای ورود افغانستان به دنیای آموزش مدرن و تربیت نسلی بود که قرار بود اداره کشور، توسعه اقتصاد و ساختن نهادهای ملی را بر عهده بگیرد. دانشگاه در آن روزگار، صرفاً محل گرفتن مدرک نبود؛ راهی برای عبور از جامعه سنتی به سوی جامعه‌ای آگاه‌تر، متخصص‌تر و برخوردار از ظرفیت اداره خویش بود.
امروز، در حالی که سالروز تأسیس این دانشگاه با روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه پیوند می‌خورد، افغانستان با پرسشی جدی روبه‌رو است: کشوری که فرصت آموزش را از بخشی از جامعه خود می‌گیرد، استادان و متخصصانش را از دست می‌دهد و ارتباط دانشگاه‌هایش را با جهان محدود می‌کند، چگونه می‌تواند از توسعه سخن بگوید؟ تحت حاکمیت طالبان، محدودیت آموزش عالی زنان، فشار بر فضای علمی، مهاجرت استادان و پژوهشگران و کاهش فرصت‌های همکاری بین‌المللی، هزینه‌ای فراتر از محیط دانشگاه دارد.
وقتی دختران از تحصیلات عالی محروم می شوند، افغانستان تنها حق یک نسل را نقض نمی‌کند؛ ظرفیت آینده خود را برای تربیت پزشک، معلم، پژوهشگر، اقتصاددان و مدیر متخصص کاهش می‌دهد. وقتی استاد مهاجرت می‌کند و دانشجو امید خود را به آینده علمی از دست می‌دهد، زیان آن در همان روز آشکار نمی‌شود؛ سال‌ها بعد، در کمبود نیروی متخصص، ضعف نهادهای دولتی، عقب‌ماندگی فناوری و وابستگی بیشتر به کشورهای دیگر خود را نشان می‌دهد.
هیچ کشوری با تضعیف دانشگاه به توسعه پایدار نرسیده است؛ زیرا اقتصاد بدون دانش، نظام اداری بدون تخصص و جامعه بدون تفکر انتقادی، در برابر بحران‌ها آسیب‌پذیر می‌ماند. خطر بزرگ‌تر این است که محرومیت علمی به یک وضعیت عادی تبدیل شود و نسل جوان افغانستان به‌تدریج باور کند که آینده‌اش را باید در مهاجرت جست‌وجو کند، نه در ساختن کشور خود.
با این حال، هنوز همه راه‌ها بسته نشده است. آموزش مجازی، شبکه دانشگاهیان افغان در خارج از کشور، همکاری‌های علمی منطقه‌ای و پیوند دوباره پژوهشگران مهاجر با دانشجویان داخل افغانستان می تواند بخشی از ظرفیت علمی کشور را حفظ کند؛ اما این فرصت‌ها جای دانشگاه آزاد، آموزش باکیفیت و دسترسی برابر زنان و مردان به علم را نمی‌گیرد. دانشگاه کابل و دیگر مراکز علمی افغانستان میراث یک نسل نیستند که بتوان آن‌ها را با تصمیم‌های سیاسی به حاشیه راند؛ آن‌ها سرمایه ملی و بخشی از حافظه توسعه کشورند.
بنابراین، طالبان ممکن است با محدود کردن آموزش، فضای دانشگاه را کوچک تر کند، اما پیامد این سیاست به آینده‌ای تعلق دارد که تمام افغانستان، حتی نسل‌هایی که هنوز به دنیا نیامده‌اند، بهای آن را خواهند پرداخت. افغانستان برای عبور از فقر، وابستگی و بی ثباتی، بیش از هر زمان دیگری به دانشگاه نیاز دارد؛ زیرا کشوری که درهای علم را می بندد، در واقع راه‌های آینده خود را مسدود می‌کند.
شهاب‌الدین فاضل: آژانس خبری صدای پامیر
