تحولات بدخشان: چرا ملا هبت‌الله والی و فرمانده پولیس بدخشان را همزمان تغییر داد؟
سردبیر آژانس خبری صدای پامیر
تغییر همزمان والی و فرمانده پولیس طالبان در بدخشان را نمی‌توان یک جابه‌جایی عادی در ساختار اداری این گروه دانست، به‌ویژه در زمانی که این ولایت پس از ماجرای جمعه‌خان فاتح و درگیری‌های اخیر وارد مرحله‌ای حساس شده است. وقتی در یک ولایت، هم مسئول سیاسی و هم مسئول امنیتی در یک مقطع تغییر می‌کنند، معمولاً مرکز از شیوه مدیریت موجود رضایت کامل ندارد یا می‌خواهد روش دیگری را امتحان کند. طالبان دلیل مشخصی برای این تصمیم اعلام نکرده، اما زمان اجرای آن خود یک نشانه مهم است.
بدخشان برای طالبان ولایت معمولی نیست؛ مرزهای طولانی با تاجیکستان، چین و پاکستان، موقعیت کوهستانی، مسیرهای قاچاق، منابع معدنی و سابقه فعالیت گروه‌های مسلح، این منطقه را به یکی از نقاط حساس شمال افغانستان تبدیل کرده است. در چنین جغرافیایی، کنترل مرکز تنها با حضور نیروهای امنیتی به دست نمی‌آید؛ رابطه میان فرماندهان محلی، بزرگان منطقه، نیروهای مذهبی، شبکه‌های اقتصادی و مقام‌های منصوب کابل نیز اهمیت دارد. ماجرای جمعه‌خان فاتح این مسئله را دوباره آشکار کرد. فارغ از اینکه فاتح در نهایت تسلیم طالبان شد، شکل گیری یک درگیری مسلحانه و سپس مذاکره و تسلیم او نشان داد که در بدخشان هنوز شبکه‌هایی وجود دارند که مرکز برای مدیریت آنها مجبور به استفاده از ترکیبی از فشار، مذاکره و تغییر افراد است. بنابراین تغییر والی و فرمانده پولیس را می‌توان بخشی از تلاش طالبان برای بستن پرونده این بحران و جلوگیری از تکرار آن دانست.
رحمت‌الله نجیب که از وزارت داخله به مقام ولایت بدخشان منتقل شده، چهره‌ای است که با ساختار مرکزی امنیتی طالبان ارتباط نزدیک‌تری دارد. احمد شاه دین دوست نیز از ولایت سرپل به فرماندهی پولیس بدخشان آمده است. این انتخاب‌ها می‌تواند نشان دهد که طالبان می‌خواهد اداره بدخشان را بیشتر با کابل هماهنگ کند و اختیار تصمیم گیری امنیتی را از شبکه‌های محلی دورتر سازد.
اما یک سؤال مهم باقی می‌ماند: آیا مشکل بدخشان واقعاً با تغییر دو مقام حل می‌شود؟ پاسخ به احتمال زیاد منفی است. اگر اختلافات اخیر تنها نتیجه ضعف یک والی یا فرمانده پولیس بود، تغییر آنان می‌توانست راه‌حل باشد؛ اما وقتی مسئله به رقابت بر سر نفوذ، منابع، معادن، قدرت محلی و رابطه میان فرماندهان منطقه و مرکز مربوط باشد، تغییر افراد فقط صورت مسئله را عوض می‌کند. طالبان در پنج سال گذشته نشان داده که برای حفظ ساختار خود به جابه‌جایی مقام‌ها علاقه زیادی دارد؛ فردی از یک ولایت برداشته می شود و در جای دیگری قرار می‌گیرد، بدون اینکه لزوماً از ساختار قدرت حذف شود. محمد اسماعیل غزنوی نیز از ولایت کنار گذاشته نشده و به وزارت فواید عامه منتقل شده است. عبدالبصیر مظهری هم به قندهار رفته است. این یعنی رهبری طالبان در حال پاک‌سازی کامل تیم قبلی نیست؛ بیشتر در حال تنظیم دوباره مهره‌های خود است. در مورد بدخشان اما یک مسئله مهم‌تر وجود دارد: طالبان باید میان کنترل و رضایت تفاوت بگذارد. ممکن است یک حکومت بتواند با نیروی نظامی یک ولایت را آرام نگه دارد، اما آرامش اجباری الزاماً به معنای حل مشکل نیست.
هر قدر فاصله میان حکومت مرکزی و جامعه محلی بیشتر شود، احتمال بازتولید نارضایتی نیز افزایش پیدا می‌کند. بدخشان در گذشته بارها نشان داده که فشار امنیتی می‌تواند اعتراض را برای مدتی خاموش کند، اما مسائل حل‌نشده دوباره خود را نشان می‌دهند. به همین دلیل، آزمون اصلی رحمت‌الله نجیب و احمدشاه دین دوست از روزی آغاز می‌شود که بحران بعدی شکل بگیرد؛ آیا با همان روش‌های امنیتی گذشته برخورد می کنند یا تلاش می‌شود پیش از رسیدن اختلافات به مرحله درگیری، از طریق گفت‌وگو و مدیریت محلی آن را مهار کنند؟ از سوی دیگر، طالبان باید بداند که تسلیم جمعه‌خان فاتح پایان همه مسائل بدخشان نیست. فاتح ممکن است سلاح خود را زمین گذاشته باشد، اما زمینه‌ای که چنین درگیری‌ای را ایجاد کرد، با تسلیم یک فرد از بین نمی‌رود. اگر طالبان این حادثه را صرفاً یک پیروزی نظامی ببیند و تصور کند با تغییر چند مقام و کنار زدن چند فرمانده مشکل تمام شده، ممکن است در آینده با بحران دیگری روبه‌رو شود.
نقطه ضعف اصلی طالبان در چنین شرایطی این است که بسیاری از مسائل سیاسی را با ابزار امنیتی پاسخ می‌دهد. در حالی که بدخشان بیش از هر چیز به یک مدیریت سیاسی دقیق نیاز دارد؛ مدیریتی که بتواند میان خواسته های مردم، قدرت مرکزی، فرماندهان محلی و مسائل امنیتی توازن ایجاد کند. تغییرات اخیر نشان می دهد کابل اهمیت بدخشان را فهمیده است؛ اما اینکه آیا راه‌حل درستی برای آن پیدا کرده یا نه، هنوز مشخص نیست.
اگر والی و فرمانده پولیس جدید بتوانند بدون ایجاد شکاف تازه، روابط میان مرکز و مردم را ترمیم کنند، این تغییر می‌تواند برای طالبان یک فرصت باشد؛ اما اگر هدف اصلی فقط افزایش فشار و کنترل امنیتی باشد، احتمالاً آرامش به دست آمده شکننده خواهد بود. دخشان امروز برای طالبان یک مسئله مدیریتی جدی است؛ جمعه خان فاتح تنها یکی از نشانه‌های این مسئله بود، نه تمام آن.
سردبیر آژانس خبری صدای پامیر
