از میدان جنگ تا سازمان ملل: پزشکیان روایت ایران را به جهان برد
شهابالدین فاضل
سخنرانی مسعود پزشکیان در مجمع عمومی سازمان ملل را باید در چارچوب شرایطی دید که ایران پس از یک دوره درگیری نظامی و فشارهای گسترده سیاسی و اقتصادی در برابر افکار عمومی جهان قرار گرفته بود؛ در چنین فضایی، مهمترین مسئله برای تهران تنها دفاع از عملکرد خود نبود، بلکه تلاش برای تثبیت روایتی مستقل از روایت واشنگتن درباره جنگ و جایگاه ایران بود. پزشکیان در این سخنرانی تلاش کرد نشان دهد که ایران خود را آغازکننده جنگ نمیداند، دفاع از کشور را حق مشروع خود میشمارد و در عین حال مسیر مذاکره و دیپلماسی را نیز باز نگه میدارد. همین ترکیب، بخش مهمی از پیام سخنرانی را شکل داد: ایران حاضر به پذیرش فشار نظامی بهعنوان ابزار تحمیل اراده سیاسی نیست، اما درهای گفتوگو را نیز نمیبندد. این رویکرد به تهران اجازه میدهد میان مقاومت و دیپلماسی یک تضاد مصنوعی ایجاد نکند و هر دو را بهعنوان دو ابزار مکمل سیاست خارجی خود مطرح کند.
پزشکیان در ادامه، با اشاره به حملات علیه غیرنظامیان و قربانیان مکتب میناب و دیگر مناطق، تلاش کرد چهره انسانی جنگ را در برابر افکار عمومی جهان قرار دهد. اهمیت این بخش در آن است که ایران بحث را از سطح محاسبات نظامی به موضوع مسئولیت دولتها در برابر غیرنظامیان و قواعد حقوق بینالملل کشاند. در این چارچوب، اشاره به کودکان قربانی و مراکز غیرنظامی صرفاً بیان آمار تلفات نبود؛ تهران میخواست نشان دهد که پیامدهای جنگ را نمیتوان تنها با ادبیات عملیات نظامی و اهداف راهبردی توضیح داد.
محور دیگر سخنرانی، موضوع استانداردهای دوگانه در پرونده هستهای بود. پزشکیان با قرار دادن وضعیت هستهای ایران در کنار اسرائیل، تلاش کرد پرسشی را مطرح کند که سالها در سیاست خارجی ایران تکرار شده است: چرا معیارهای امنیتی و هستهای در منطقه برای همه بازیگران یکسان اجرا نمیشود؟ جمله او درباره حضور بازرسان در ایران و وجود سلاح هستهای در اسرائیل، از نظر رسانهای توانست یک مسئله پیچیده فنی و حقوقی را به زبانی ساده و قابل فهم تبدیل کند. اینجا هدف اصلی سخنرانی ارائه یک استدلال فنی درباره رژیم منع اشاعه نبود، مسئله اصلی، برجستهکردن بحث برابری معیارهای بینالمللی بود.
پزشکیان همچنین در برابر اتهامهایی که ایران را عامل تروریسم و بیثباتی منطقه معرفی میکند، تلاش کرد روایت متفاوتی ارائه دهد و ایران را در جایگاه کشوری قرار دهد که خود قربانی ترور، حمله و فشار نظامی بوده است. این تغییر زاویه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تهران نمیخواست سخنرانی خود را در چارچوبی که دیگران برایش تعیین کردهاند پیش ببرد. در مقابل، تلاش کرد درباره رفتار طرف مقابل نیز پرسشهایی را مطرح کند و مسئولیت حمله به غیرنظامیان و زیرساختهای عمومی را به بخشی از بحث بینالمللی تبدیل کند. در کنار این مواضع، تأکید پزشکیان بر مذاکره یکی از بخشهای مهم سخنرانی بود. او تلاش کرد نشان دهد ایران میان دفاع از منافع و گفتوگو با جهان تناقضی نمیبیند.
از نگاه تهران، مذاکره زمانی میتواند نتیجهبخش باشد که بر پایه احترام متقابل و کنار گذاشتن زبان تهدید شکل بگیرد. این پیام برای کشورهای اروپایی و بسیاری از کشورهای غیرغربی اهمیت ویژهای دارد، زیرا نشان میدهد سیاست ایران تنها بر ادامه رویارویی نظامی بنا نشده و همچنان امکان حل اختلافات از مسیر دیپلماسی را باز میگذارد. در واقع، پزشکیان تلاش کرد تصویری از ایران ارائه کند که در برابر فشار ایستادگی میکند، اما خود را از جامعه جهانی جدا نمیداند.
بخش دیگری از اهمیت سخنرانی به مخاطبان منطقهای آن مربوط میشود. پیام ایران به کشورهای همسایه این بود که امنیت منطقه نباید صرفاً بر حضور قدرتهای خارجی استوار باشد و کشورهای منطقه میتوانند درباره آینده امنیت خود نقش بیشتری داشته باشند. این رویکرد در شرایطی که جنگ، تنگه هرمز، امنیت انرژی و حضور نظامی امریکا به یکدیگر گره خوردهاند، اهمیت بیشتری پیدا میکند. از این منظر، سخنرانی پزشکیان تنها پاسخ به امریکا نبود؛ تلاش برای تعریف دوباره جایگاه ایران در معادلات منطقهای نیز بود. در مجموع، مهمترین ویژگی این سخنرانی آن بود که چند موضوع به ظاهر جدا از هم جنگ، دفاع مشروع، قربانیان غیرنظامی، پرونده هستهای، استانداردهای دوگانه، امنیت منطقه و مذاکره ــ در یک روایت واحد کنار هم قرار گرفتند.
ایران در این روایت میخواهد کشوری معرفی شود که در برابر فشار خارجی عقبنشینی نمیکند، از ظرفیت دفاعی خود برای حفاظت از منافعش استفاده میکند، در برابر حمله به غیرنظامیان اعتراض دارد، خواهان برخورد برابر در نظام بینالمللی است و در عین حال مذاکره و دیپلماسی را بهعنوان راه حل اختلافات رد نمیکند. از همین زاویه، سخنرانی پزشکیان را میتوان تلاشی برای انتقال بحث ایران از یک پرونده صرفاً امنیتی به یک مسئله سیاسی، حقوقی و دیپلماتیک دانست. تهران در این سخنرانی تلاش کرد نشان دهد که آینده ایران قرار نیست تنها در میدان جنگ تعیین شود؛ بخشی از این آینده در سازمان ملل، میز مذاکره، افکار عمومی جهان و نبرد بر سر روایتها شکل خواهد گرفت.
این رویکرد، در کنار حفظ موضع دفاعی ایران، به سیاست خارجی جمهوری اسلامی امکان میدهد همزمان دو مسیر را دنبال کند. حفظ توان ایستادگی در برابر فشار و استفاده از دیپلماسی برای شکلدادن به شرایط سیاسی پس از جنگ. اهمیت اصلی سخنرانی پزشکیان نیز در همین پیوند میان قدرت، مقاومت و مذاکره قرار دارد. بنابراین، ایران در این سخنرانی تلاش کرد با تکیه بر توان داخلی و دیپلماسی، تصویری مستقل و مقتدر از جایگاه خود در منطقه و جهان ارائه کند. پیوند میان ایستادگی در برابر فشار خارجی و باز گذاشتن مسیر مذاکره، از مهمترین ویژگیهای این رویکرد بود.
نویسنده: شهابالدین فاضل، تحلیلگر سیاسی آژانس خبری صدای پامیر
