روز جهانی دختر: جهان از حق می گوید، دختران افغانستان از محرومیت
گزارش تحلیلی آژانس خبری صدای پامیر
امروز ۱۱ اکتوبر، روز جهانی دختر است. روزی که در بسیاری از کشورهای جهان از حق آموزش، امنیت، آزادی و آینده دختران سخن گفته می شود، اما در افغانستان، میلیون‌ها دختر با واقعیتی رو به رو هستند که هر روز فرصت های زندگی را از آنان می گیرد. زیر حاکمیت طالبان، دختر بودن به محدودیتی تبدیل شده که از دروازه مکتب آغاز می شود و به دانشگاه، کار، حضور در جامعه، انتخاب مسیر زندگی و حتی رفت وآمد روزمره می رسد. بیش از ۲.۶ میلیون دختر در افغانستان به دلیل ممنوعیت آموزش متوسطه از ادامه تحصیل محروم مانده‌اند و افغانستان همچنان تنها کشور جهان است که در آن آموزش رسمی دختران پس از صنف ششم و تحصیلات دانشگاهی زنان ممنوع است. این آمار، فقط شمار دانش آموزانی را نشان می دهد که از مکتب بازمانده‌اند. پشت هر عدد، دختری قرار دارد که شاید می خواست داکتر، آموزگار، خبرنگار، مهندس یا پژوهشگر شود، اما تصمیم سیاسی طالبان راه رسیدن به این آرزوها را بسته است.
این محرومیت، با گذشت هر سال، خسارت سنگین تری به دختران و کل جامعه افغانستان وارد می کند. دختری که امروز از مکتب محروم می شود، ممکن است فردا فرصت ورود به دانشگاه، استقلال اقتصادی و ساختن زندگی دلخواهش را نیز از دست بدهد. خانواده‌ای که دخترش نمی تواند درس بخواند، در انتخاب آینده او با محدودیت رو به رو می شود و کشوری که نیمی از جمعیتش را از آموزش و کار کنار می زند، به دست خود نیروی انسانی مورد نیازش را نابود می کند. برآوردهای یونیسف نشان می دهد که محدودیت‌های آموزش دختران و اشتغال زنان سالانه دست کم ۸۴ میلیون دالر از تولید اقتصادی افغانستان می کاهد. زیانی که با ادامه این سیاست‌ها بیشتر خواهد شد.
اما خسارت اصلی را نمی توان تنها با پول سنجید. افغانستان به آموزگاران، داکتران، قابله‌ها و متخصصان زن نیاز دارد و محروم کردن دختران از تحصیل، مسیر تربیت همین نیروها را مسدود می کند. محدودیت‌ها حتی به آموزش طبی زنان نیز رسیده است. در کشوری که زنان برای دسترسی به خدمات صحی به کارکنان زن نیاز دارند، جلوگیری از آموزش و کار آنان می تواند دسترسی مادران و دختران به مراقبت‌های صحی را دشوارتر سازد. در کنار آموزش، عرصه کار نیز بر زنان و دختران تنگ شده است. بسیاری از زنان از مشاغل و فعالیت‌های عمومی کنار زده شده‌اند و محدودیت بر کارمندان زن، ارائه خدمات بشردوستانه و کمک رسانی به خانواده‌های نیازمند را نیز با مشکل رو به رو کرده است.
فشار طالبان تنها به مکتب و محل کار محدود نیست. رفت وآمد زنان و دختران، پوشش آنان و حضورشان در فضای عمومی نیز زیر نظارت و محدودیت قرار دارد. دفتر هیأت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان گزارش داده است که دست کم ۵۲ زن و یک دختر در کابل و هرات، از جولای تا سپتمبر ۲۰۲۶، به اتهام نقض مقررات پوشش یا حضور در فضای عمومی بدون محرم بازداشت یا توقیف شده‌اند. مواردی که حتی آرایش، نمایان بودن مو یا پوشیدن لباس‌های رنگارنگ را نیز شامل می شد. این برخوردها نشان می دهد که محدودیت‌ها از کنترل فرصت‌های زندگی فراتر رفته و به دخالت در انتخاب‌های روزمره زنان و دختران رسیده است.
در چنین شرایطی، دختران نه تنها از حق آموزش و کار محروم می شوند، بلکه امکان تصمیم گیری مستقل درباره آینده خود را نیز از دست می دهند. وقتی راه مکتب و دانشگاه بسته می شود، خطر ازدواج زود هنگام، وابستگی اقتصادی، کار اجباری و انواع سوء استفاده افزایش می یابد. به ویژه برای دخترانی که در خانواده‌های فقیر یا آواره زندگی می کنند و از حمایت کافی برخوردار نیستند. این وضعیت را نباید به عنوان سرنوشت طبیعی دختران افغانستان پذیرفت. این محرومیت‌ها نتیجه سیاست‌ها و تصمیم‌هایی است که طالبان بر جامعه تحمیل کرده‌اند و مسئولیت پیامدهای آن نیز متوجه همان سیاست گذاران است. طالبان ممکن است محدودیت‌های خود را با برداشت خاصی از دین یا ادعای حفظ ارزش‌های اجتماعی توجیه کنند، اما هیچ ادعایی نمی تواند بسته نگه داشتن دروازه‌های آموزش به روی میلیون‌ها دختر و حذف زنان از زندگی عمومی را از پیامدهای انسانی، اجتماعی و اقتصادی آن جدا سازد.
جامعه‌ای که دخترانش را از یادگیری محروم می‌کند، در واقع فرصت رشد، پیشرفت و حل مشکلات خود را محدود می سازد. همچنین، نباید فراموش کرد که دختران افغانستان تنها قربانی این وضعیت نیستند. بسیاری از آنان با وجود محدودیت‌ها به یادگیری در خانه و برنامه‌های آموزشی محلی ادامه می دهند، برای آینده خود تلاش می کنند و تسلیم محرومیت نشده‌اند. این پایداری نشان می‌دهد که میل به آموختن را نمی توان با فرمان و فشار از بین برد.
بنابراین، مسئولیت جامعه جهانی نیز فراتر از انتشار بیانیه‌های مناسبتی است: دفاع از حق آموزش دختران، پشتیبانی از مسیرهای امن یادگیری، حمایت از خدمات صحی و آموزشی و پیگیری عملی لغو محدودیت‌ها باید در مرکز سیاست‌های مربوط به افغانستان قرار گیرد. روز جهانی دختر برای افغانستان فرصتی است تا یک پرسش روشن مطرح شود: کشوری که دخترانش اجازه ندارند آزادانه درس بخوانند، تخصص پیدا کنند و در ساختن آینده خود سهم بگیرند، چگونه می تواند از پیشرفت و رفاه سخن بگوید؟ طالبان باید پاسخ دهند که چرا آینده میلیون‌ها دختر را به تصمیم‌های محدود کننده خود گره زده‌اند و تا چه زمانی می خواهند نسلی را از فرصت‌های اساسی زندگی محروم نگه دارند.
مکتب و دانشگاه حق دختران افغانستان است، نه امتیازی که طالبان هر زمان بخواهند آن را بدهند یا پس بگیرند. هیچ جامعه‌ای با خاموش کردن صدای دختران و بستن راه آموزش آنان به ثبات و پیشرفت نمی رسد. و هیچ روز جهانی دختر نباید به مراسمی نمادین تبدیل شود، در حالی که دختران افغانستان همچنان پشت دروازه‌های بسته مکتب و دانشگاه منتظر حق مسلم خود مانده‌اند.
آژآنس خبری صدای پامیر
