قهرمانسازی از تیتیپی؛ زنگ خطر همسویی جهادی مرزی
عبدالله قادری
مقدمه:
مراسم یادبود سجاد، ملقب به ابوذر و از اعضای کشتهشدهٔ تیتیپی در پاکستان، در مسجد امام ابوحنیفه در ولسوالی گردیز، ولایت پکتیا برگزار شد. در این مراسم، وی با عنوان «قهرمان» مورد بزرگداشت قرار گرفت.
برگزاری مراسم ترحیم برای یکی از اعضای تیتیپی در پکتیا، آنهم با لقب قهرمان، تنها یک مراسم مذهبی یا یک تجمع محلی نیست؛ نشانهای آشکار از پیوندهای پنهان و آشکار میان گروههای جهادی در دو سوی خط دیورند است.
این رویداد بار دیگر پرسش مهمی را زنده میکند: افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان تا چه اندازه به پناهگاه و زیستبوم امن برای شبکههای تندرو منطقهای تبدیل شده است؟
پیوند ناگسستهٔ طالبان و تیتیپی
حضور علنی تیتیپی در یک مسجد بزرگ و برگزاری مراسم رسمی برای یک عضو کشتهشدهٔ این گروه در پاکستان، نشان میدهد که مرز میان طالبان افغانستان و همپیمانان ایدئولوژیکشان هنوز بهطور واقعی جدا نشده است.
این اتفاق نهتنها بیانگر شکاف عمیق در روابط کابل و اسلامآباد است، بلکه هشدار مهمی دربارهٔ پیامدهای امنیتی آینده میدهد؛ زیرا افغانستان بهسرعت در حال تبدیلشدن به صحنهای است که گروههای فرامرزی مشروعیتیابی و بازتعریف نقش خود را در آن جستوجو میکنند.
اما آیا طالبان از تیتیپی بهعنوان اهرمی برای فشار بر پاکستان استفاده میکنند؟
یک پیام روشن برای اسلامآباد این است: طالبان حاضر نیستند بهصورت واقعی تیتیپی را مهار کنند و از این گروه بهعنوان برگ فشار در برابر سیاستهای سختگیرانهٔ پاکستان استفاده میکنند.
کابل با نشاندادن فضای آزاد برای تیتیپی یادآور میشود که امنیت داخلی پاکستان تا حدی در دست طالبان افغانستان است؛ همانطور که حملات دو سال اخیر تیتیپی از خاک افغانستان به پنجاب و خیبرپختونخوا نشان داد.
این پیام به اسلامآباد میگوید هرچه فشار مرزی، اخراج مهاجران و حملات هوایی بیشتر شود، حضور و جسارت تیتیپی در افغانستان نیز پررنگتر خواهد شد.
طالبان از این واقعیت آگاهاند که پاکستان بهشدت از گسترش نفوذ تیتیپی میترسد؛ چون تیتیپی تنها گروهی است که توانسته در دل ساختار امنیتی پاکستان نفوذ کند و حتی حملات هماهنگ علیه پایگاههای نظامی انجام دهد.
بازی قدرت طالبان در برابر پاکستان
بنابراین کابل با مدیریت سطحی و کنترلشدهٔ این گروه، به پاکستان میفهماند که میتواند هزینهٔ امنیتی اسلامآباد را بالا یا پایین ببرد.
این یک بازی راهبردی است که طالبان با الهام از مدل «عمق استراتژیک» پاکستان انجام میدهند؛ با این تفاوت که اکنون نقشها عوض شده و طالبان میخواهند همان ابزاری را که اسلامآباد سالها علیه افغانستان بهکار میبرد، علیه خود پاکستان استفاده کنند.
اگر روند مشروعیتبخشی به چهرههای تیتیپی در افغانستان ادامه پیدا کند، روابط طالبان و پاکستان وارد مرحلهای از بیاعتمادی ساختاری میشود؛ مرحلهای که در آن اسلامآباد دیگر نه طالبان را عمق استراتژیک میبیند و نه کابل پاکستان را شریک قابلاعتماد.
این روند میتواند توازن قدرت را در مرزهای شرقی کاملاً دگرگون کند، زیرا تیتیپی با داشتن پناه امن در افغانستان، از یک تهدید مرزی به یک بازیگر فرامرزی تبدیل میشود که مستقیماً توان تضعیف ثبات داخلی پاکستان را دارد.
ادامهٔ این وضعیت باعث میشود پاکستان بهسمت گزینههای خشنتر مانند حملات هوایی گسترده، فشارهای اقتصادی و افزایش اهرمهای داخلی علیه طالبان حرکت کند، و همین اقدامات طالبان را بیشتر به سمت استفادهٔ ابزاری از گروههایی مثل تیتیپی سوق میدهد. در سطح منطقهای نیز امنیت شکنندهتر خواهد شد.
چین نسبت به آیندهٔ کریدور اقتصادی نگرانتر میشود، ایران نگران نفوذ گروههای تندرو در مرزهای شرقی خواهد بود و افغانستان بهجای تبدیلشدن به یک مرکز ثبات، دوباره به گرهگاه رقابتهای امنیتی بازیگران مختلف بدل میشود.
در این معادله، مراسمهایی مانند آنچه در پکتیا برگزار شد تنها یک نشانهاند؛ نشانهای از اینکه شبکههای جهادی در حال بازیابی هویت و نقش منطقهای خود در سایهٔ سکوت و مدارا هستند. و این همان نقطهای است که میتواند کل ساختار امنیتی جنوب آسیا را وارد مرحلهای پرتنش و غیرقابلپیشبینی کند.
نتیجهگیری:
بنابراین، آنچه در پکتیا دیده شد، تصویر کوچکی از آیندهای بزرگتر است؛ آیندهای که در آن طالبان با بازی چندلایه میان ایدئولوژی و مصلحت، مرز تهدید و ابزار سیاسی را مبهم کردهاند.
ادامهٔ این وضعیت میتواند تیتیپی را به مهمترین متغیر امنیتی در روابط کابل و اسلامآباد تبدیل کند؛ متغیری که هرچه مشروعیت و فضای اجتماعی بیشتری در افغانستان به دست آورد، توازن قدرت در جنوب آسیا را بیشتر بههم میزند.
اگر طالبان واقعاً مسیر بهرهگیری ابزاری از این گروه را ادامه دهند، افغانستان به مرکز جدید بازتولید شبکههای جهادی بدل میشود و پاکستان به میدان اصلی پیامدهای آن.
این همان نقطهای است که رقابتهای امنیتی منطقه نه از دهلیزهای دیپلماتیک، بلکه از همین مراسمهای کوچک و ظاهراً مذهبی آغاز میشود؛ مراسمهایی که در ظاهر سوگواریاند، اما در عمل نشانهای از شکلگیری معماری تازهای در امنیت منطقهاند.
عبدالله قادری | آژانس خبری صدای پامیر
طالبان شده بلای جان پاکستان