اهلی سازی طالبان؛ تاکتیک یا استراتژی بلند مدت ایران؟
ایران در نقطه ای ایستاده که نقش آن می تواند دو معنا داشته باشد؛ یا می کوشد به عنوان میانجی، گره کور بحران افغانستان را باز کند، یا در حال هدایت صحنه سیاسی به سمتی است که بقای طالبان در چارچوب مطلوب تهران تضمین شود. نشانه ها نشان میدهند که رفتار ایران بیش از آنکه به سمت حلوفصل بنیادی بحران برود، به عملیاتیسازی نوعی مدیریت بحران نزدیک شده است. یعنی تلاش برای کنترل پیامدهای بیثباتی بدون آنکه ساختار قدرت تغییر جدی کند. تهران به خوبی می داند افغانستان دچار خلأ قدرت، برای امنیت مرزها، مهاجرت، اقتصاد و حتی تعادل ژئوپلیتیکش آسیبزاست، از همین رو میخواهد که طالبان به عنوان یک قدرت مرکزی سر جای خود بمانند و تحت نظارت و فشار تدریجی به گروهی اهلی تبدیل شوند که منافع ایران را در مرزها و عرصه های حیاتی تضمین کنند.
سیاست در حال اجرای ایران، یک استراتژی واقعگرایانه و حساب شده است. نه حمایت کورکورانه از طالبان و نه مخالفت مطلق با آنها. تهران با درک دقیق از تهدیدهای بالقوه طالبان، تلاش می کند این گروه را مهار و اهلی کند تا منافع اقتصادی و امنیتی خود را حفظ نماید. حجم بالای تجارت و واردات کالاهای اساسی، ابزار فشار و اهرم ایران در این تعامل است و امکان کنترل نسبی طالبان را فراهم می کند. علاوه بر این، ایران با این رویکرد می تواند مسائل حساسی مثل حقابه و نفوذ مرزی را مدیریت کند و از شکل گیری سناریوی بی ثباتی گسترده جلوگیری نماید. در واقع، این تعامل ترکیبی از فرصت و هشدار است. تهران با مهار طالبان منافع خود را تأمین می کند، اما همچنان سطح بالایی از احتیاط و نظارت استراتژیک را حفظ می کند، چون کوچکترین لغزش طالبان می تواند به تهدیدی جدی برای مرزها و امنیت ایران تبدیل شود. این رویکرد نشان می دهد ایران با سیاستی برد – برد ضمنی، هم می کوشد منافع اقتصادی و امنیتیاش را تأمین کند و هم مانع از قدرتگیری طالبان به شکلی شود که خود به تهدید بدل شوند.
ایران در این روزها به دنبال گرم کردن رابطه خود با طالبان است. جمهوری اسلامی خوب می داند که سقوط طالبان پایان یک حکومت نیست، آغاز یک آشوب چندلایه است. آشوبی که نخستین موجش همیشه به سمت مرزهای شرقی ایران می خورد. فعلا تهران از طالبان حمایت سیاسی نمی کند، اما از بیدولتی در کابل هراس دارد. از سناریویی که در آن افغانستان به میدان رقابت آمریکا، پاکستان، قطر، ترکیه و بازیگران عربی تبدیل شود و هرکدام بخشی از قدرت را در دست بگیرند، نگران است. حالا که بحث درگیری و بهظاهر تغییر رویکرد پاکستان مطرح شده، تهران نگران است هر شکافی میان اسلام آباد و طالبان مسیری باشد که در نهایت به فروپاشی طالبان و ورود بازیگران رقیب به صحنه قدرت ختم شود. وضعیتی که کنترل آن برای ایران تقریباً ناممکن است.
لذا، سیاست نرم کردن طالبان، صرفاً شامل تعامل دیپلماتیک نیست، بلکه ترکیبی از ابزارهای اقتصادی، امنیتی و سیاسی است. از منظر اقتصادی، ایران با کنترل جریان تجارت و واردات کالاهای اساسی، اهرمی قدرتمند در دست دارد. طالبان برای تامین نیازهای روزمره مردم و ثبات اقتصادی خود به ایران وابسته هستند و این وابستگی، تهران را قادر می سازد که سیاست های خود را به صورت غیرمستقیم تحمیل کند.
اما سوال مهم این است که ایران تا چه اندازه می تواند طالبان را اهلی و کنترل کند بدون آنکه این گروه به تهدیدی غیرقابل مهار تبدیل شود؟
در ابتدا باید گفت اهلی کردن طالبان از منظر ایدئولوژیک برای ایران کاملا غیرممکن است. باورهای طالبان ریشه در تفکر سلفی و سخت گیرانه دارند و با آموزههای شیعی و منافع ایدئولوژیک ایران در تضاد بنیادین هستند. ایران نمی تواند طالبان را تغییر دهد یا باورهای مذهبی شان را تعدیل کند، چون این گروه دیدگاه های خود را هویت و مشروعیت خود می داند و هرگونه فشار ایدئولوژیک مستقیم می تواند واکنش شدید و مقاومت داخلی را به همراه داشته باشد. با این حال، تهران تمرکز خود را روی کنترل رفتار عملیاتی و سیاسی طالبان گذاشته است. ابزارهای اقتصادی، امنیتی و دیپلماتیک، مانند تجارت، واردات کالاهای اساسی، حقابه و نفوذ مرزی، به ایران اجازه می دهد قواعد بازی خود را تحمیل کند بدون آنکه مستقیماً وارد حوزه باورهای مذهبی طالبان شود. به عبارت دیگر، ایران تلاش می کند طالبان را عملکردگرا کند نه ایدهگرا. یعنی بر رفتارها، سیاست ها و اقدامات عملی طالبان اثر بگذارد.
ایران در حال حاضر توانسته با ابزارهای اقتصادی، امنیتی و سیاسی، طالبان را تا حدی وابسته و کنترل کند، اما این وابستگی محدودیت دارد و هیچ تضمینی وجود ندارد که به تهدیدی غیرقابل مهار تبدیل نشود. حجم بالای تجارت و واردات کالاهای اساسی از ایران به افغانستان اهرم فشار ملموس است. طالبان برای مدیریت نیازهای روزمره مردم و ثبات اقتصادی خود به ایران وابسته هستند، اما همزمان این گروه قابلیت ایجاد بحران اقتصادی، امنیتی و فرهنگی در مناطق مرزی را دارد.
با وجود این سطح از مهار نسبی، نقطه ضعف اصلی سیاست ایران ممکن است در همان جایی نهفته باشد که طالبان از حالت بازیگر نیازمند به بازیگر فرصت طلب تغییر موقعیت بدهد. یعنی هرچه طالبان بتوانند منابع مالی متنوع تری از چین، قطر، ترکیه یا مسیرهای غیرقانونی تجارت به دست آورند، قدرت چانه زنیشان افزایش می یابد و اهرم های ایران کمرنگ می شود. در چنین شرایطی، طالبان ممکن است از وابستگی اقتصادی به تهران فاصله بگیرند و با اتکا به بازیگران رقیب ایران، رفتارهای کم هزینه اما پرریسکی انجام دهند. از تحریک های مرزی گرفته تا میدان دادن به گروه های افراطی ضد ایرانی یا بی توجهی به حساسیت های تهران در حوزه مهاجرت و امنیت.
تهران این خطر را دقیق می شناسد، آنها سیاستمداران با تجربه ای در این زمینه دارند. به همین دلیل تلاش می کند ساختار وابستگی طالبان به ایران را پایدار و چند مسیره نگه دارد. یعنی نه تنها از مسیر تجارت، بلکه از طریق توافق های مرزی، مدیریت حقابه، نقش در تأمین انرژی، و حتی همکاری های دیپلماتیک با کابل، نوعی شبکه نفوذ ایجاد شود که طالبان نتوانند به سادگی از آن جدا شوند. این ساختار به ایران اجازه می دهد در مواقع حساس، رفتار طالبان را تصحیح یا محدود کند، بدون آنکه وارد تنش مستقیم و پرهزینه شود.
اما نکته اصلی این است که اگر طالبان احساس کنند ایران برای حفظ ثبات افغانستان بیش از خود طالبان به رابطه نیاز دارد، ممکن است گستاخ شوند و رفتارهای پرخطر انجام دهند. مثلا فکر کنند ایران مجبور است با آنها کنار بیاید و به همین دلیل می توانند فشار مرزی، محدودیت علیه مهاجران یا حتی تهدیدهای کوچک امنیتی ایجاد کنند تا امتیاز بگیرند. در چنین وضعیتی ایران نمی تواند فقط با سیاست نرم جلو برود و باید ترکیبی از فشارهای اقتصادی، تهدیدهای حساب شده امنیتی و اخطارهای جدی تر را وارد کند تا طالبان بفهمند عبور از خطوط قرمز هزینه دارد. هدف ایران این است که طالبان هرگز احساس نکنند دست بالا را دارند و بدانند اگر رفتاری خلاف منافع تهران انجام دهند، با واکنش فوری و عملی رو به رو می شوند.
از منظر امنیتی، رصد شبکه های داخلی طالبان و فشار تدریجی ایران می تواند رفتار این گروه را تحت نظارت نگه دارد، اما عناصر رادیکال داخل طالبان و اختلافات داخلی، همواره خطر خروج از کنترل را به همراه دارند. تجربه افغانستان نشان داده که حتی گروه های ضعیف اما سازمان یافته می توانند به سرعت قدرت خود را بازتعریف کنند. در نتیجه، ایران مجبور است همواره فشار نرم، هوشمندانه و تدریجی را حفظ کند تا طالبان در چارچوب بازی ایران باقی بمانند. لذا، اهلی سازی طالبان بیشتر یک فرایند مستمر، ترکیبی و زمانبر است که به دقت محاسبه شده و متکی بر اهرم های اقتصادی، نفوذ سیاسی و مانورهای اطلاعاتی است، نه یک دستاورد کامل. ایران می تواند طالبان را کنترل کند، اما کوچک ترین لغزش یا فشار خارجی شدید ممکن است این گروه را از وابستگی خارج کرده و تهدیدی جدی علیه منافع ایران ایجاد کند.
به همین دلیل است که ایران به دیده شک به طالبان نگاه می کنند. تهران در پی معماری صحنه ای است که طالبان در آن باقی بماند اما مجبور شود برخی تعهدات را بپذیرد. در نتیجه، نقش ایران بیش از اینکه به معنای میانجی گری برای صلح پایدار باشد، به تنظیم صحنه ای شباهت دارد که نتیجه اش حفظ طالبان در قدرت و شاید با اندکی آرایش سیاسی باشد. ایران تلاش می کند افغانستان از وضعیت کاملاً یک دست طالبان خارج شود تا با ایجاد فضایی کنترل شده، احتمالا اپوزیسیون را با حمایت وارد بازی کند و مسیر گفت وگو میان طالبان و نیروهای مخالف باز شود. هدف تهران نه تغییر بنیادین، که مدیریت افغانستان به شکلی است که نفوذ و ثبات نسبی منافع خودش حفظ شود. هدف اصلی حفظ نفوذ اقتصادی، امنیتی و دیپلماتیک در شرق است، نه ایجاد تغییرات بنیادین یا دموکراسی واقعی. از نگاه ایران، حکومت طالبان قابل مدیریت است، اما افغانستانِ چند پاره و بی سرزمین سیاسی می تواند به پرهزینه ترین بحران امنیت ملی ایران در دو دهه اخیر تبدیل شود.
بنابراین، به باور من، ایران در حال بازی کردن روی یک لبه بسیار باریک است. لبه ای که در یک سو حفظ طالبان به عنوان قدرت مرکزی را ضروری می کند و در سوی دیگر، خطر غیرقابل کنترل شدن همین گروه را قرار داده است. تهران نه به دنبال تغییر طالبان است و نه توان چنین تغییری را دارد، اما با شبکه ای از وابستگی های اقتصادی، امنیتی و سیاسی تلاش می کند رفتار این گروه را در چارچوبی قابل مدیریت نگه دارد. آینده این سیاست به توان ایران در حفظ این وابستگی ها و جلوگیری از ورود شدید بازیگران رقیب بستگی دارد. اگر این تعادل حفظ شود، ایران می تواند طالبان را در یک دایره کنترل نسبی نگه دارد. اگر نه، همین گروه می تواند به پرهزینه ترین چالش امنیت ملی ایران تبدیل شود.
مهدی حسینی | تحلیلگر سیاسی آژانس خبری صدای پامیر
