از مدال آوری تا تمدن سازی؛ درسی برای آینده افغانستان
عیسی شاه نور
پیام رهبر جمهوری اسلامی ایران به مدال آوران علمی و ورزشی را می توان فراتر از یک تبریک به صاحبان افتخار، یادآوری یک حقیقت مهم دانست: پیشرفت ملت‌ها از مسیر دانش، تلاش، خودباوری و اراده برای ساختن آینده می گذرد. موفقیت علمی و ورزشی زمانی ارزش بیشتری پیدا می‌کند که از افتخار فردی فراتر برود و به امیدی برای یک جامعه تبدیل شود؛ امیدی که به جوانان می‌گوید محدودیت‌های امروز، سرنوشت همیشگی آنان نیست و با آموزش، پشتکار و اعتماد به توانایی‌های خود می‌توانند مسیر تازه‌ای پیش روی کشورشان بگشایند.
این پیام برای افغانستان نیز معنای روشنی دارد؛ کشوری که پس از دهه‌ها جنگ، بی‌ثباتی، فقر و عقب‌ماندگی توسعه‌ای، بیش از هر زمان دیگری به تقویت سرمایه انسانی خود نیازمند است. افغانستان برای عبور از وضعیت دشوار کنونی، باید به نیرویی تکیه کند که در اختیار دارد: استعداد، اندیشه و توانایی میلیون‌ها انسانی که می‌توانند در ساختن آینده نقش داشته باشند.
منابع طبیعی، کمک‌های خارجی و سرمایه گذاری اقتصادی می‌توانند در پیشرفت کشور مؤثر باشند، اما بدون نیروی انسانی آموزش‌دیده، دانش فنی و مدیریت کارآمد، هیچ کدام به تنهایی نمی توانند رفاه پایدار ایجاد کنند. قدرت واقعی کشورها در دنیای امروز بیش از گذشته به توانایی آن‌ها در تولید دانش، توسعه فناوری، تربیت متخصصان و حل مشکلات وابسته است. کشوری که بتواند برای مسائل خود راه حل علمی پیدا کند، در برابر بحران‌ها توان بیشتری خواهد داشت و برای تصمیم‌گیری درباره آینده‌اش کمتر به دیگران وابسته می‌ماند.
از همین رو، علم و آموزش باید به یکی از پایه‌های اصلی گفتمان توسعه در افغانستان تبدیل شود. در این مسیر، رسانه‌ها نقش مهمی دارند. رسانه تنها وظیفه ندارد رویدادها را گزارش کند؛ بلکه می‌تواند بر ارزش‌های جامعه اثر بگذارد، الگوهای موفق را معرفی کند و نگاه نسل جوان به آینده را تغییر دهد.
اگر فضای رسانه‌ای همواره بر بحران‌ها، اختلاف‌ها و شکست‌ها متمرکز بماند و از ظرفیت‌های انسانی و تجربه‌های موفق کمتر سخن بگوید، احساس ناامیدی در جامعه گسترش می‌یابد. در مقابل، رسانه‌ای که مشکلات را صادقانه بیان کند و هم‌زمان راه‌های عملی عبور از آن‌ها را نشان دهد، می‌تواند به تقویت امید و مسئولیت‌پذیری کمک کند.
امید واقعی به معنای نادیده‌گرفتن دشواری‌ها نیست؛ امید زمانی شکل می گیرد که مردم بدانند مشکلات قابل بررسی‌اند و برای حل آن‌ها می‌توان راهی پیدا کرد. رسانه‌های افغانستان باید داستان دانشجویانی را روایت کنند که با وجود دشواری‌های اقتصادی به تحصیل ادامه می‌دهند، پژوهشگرانی را معرفی کنند که برای مشکلات جامعه راه‌حل می یابند، کارآفرینانی را به تصویر بکشند که فرصت‌های شغلی ایجاد می‌کنند و جوانانی را بشناسانند که با امکانات محدود دست به ابتکار می‌زنند.
این روایت‌ها می توانند تصویر تازه ای از توانایی های جامعه ارائه کنند و نشان دهند که پیشرفت همیشه از پروژه های بزرگ و سرمایه گذاری های سنگین آغاز نمی شود؛ گاهی یک ایده ساده، یک مهارت تازه یا یک ابتکار محلی، زمینه‌ساز تغییری بزرگ می‌شود. در کنار این روایت‌ها، باید جایگاه نخبگان علمی و فرهنگی در جامعه نیز تقویت شود. جامعه‌ای که موفقیت را تنها در ثروت، مقام یا مهاجرت خلاصه کند، ممکن است ارزش دانش و تخصص را نادیده بگیرد و سرمایه انسانی خود را از دست بدهد.
افغانستان به فرهنگی نیاز دارد که در آن دانشمند، معلم، پزشک، مهندس، پژوهشگر و متخصص به‌عنوان سازندگان آینده شناخته شوند. جوانان باید احساس کنند که یادگیری و تخصص‌دآموزی می تواند به زندگی آنان معنا ببخشد و برای جامعه‌شان سودمند باشد. البته معرفی الگوهای موفق به‌تنهایی کافی نیست؛ این الگوها باید در کنار مطالبه فرصت‌های واقعی آموزش، پژوهش و اشتغال قرار گیرند. نمی توان از جوانان انتظار داشت کشور را بسازند، اما زمینه تحصیل، کار و رشد را از آنان گرفت.
یکی از چالش‌های مهم افغانستان، فاصله میان آموزش و نیازهای واقعی جامعه است. علم زمانی به نیروی پیشرفت تبدیل می شود که بتواند مشکلی را حل کند. دانش کشاورزی می‌تواند به افزایش تولید و مدیریت بهتر آب کمک کند؛ فناوری می‌تواند دسترسی به خدمات آموزشی و درمانی را گسترش دهد؛ پژوهش‌های محیط زیستی می‌توانند برای مقابله با خشکسالی و تخریب منابع طبیعی راهکار ارائه کنند و آموزش‌های فنی می‌توانند زمینه اشتغال جوانان را فراهم سازند. دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی نباید تنها محل دریافت مدرک باشند، بلکه باید به کانون تولید ایده، مهارت و راه‌حل تبدیل شوند. افغانستان همچنین به خوداتکایی علمی نیاز دارد.
خوداتکایی به معنای قطع ارتباط با جهان یا بی نیازی از تجربه دیگران نیست؛ بلکه به این معناست که کشور بتواند دانش جهانی را بیاموزد، آن را با شرایط خود سازگار کند و به‌تدریج توانایی تولید دانش و فناوری را افزایش دهد. همکاری‌های بین‌المللی زمانی بیشترین ارزش را دارند که به انتقال تجربه، آموزش نیروی متخصص و تقویت ظرفیت‌های داخلی منجر شوند. در این میان، نمی‌توان از نقش زنان و دختران چشم پوشی کرد.
هیچ کشوری نمی تواند از تمام ظرفیت انسانی خود استفاده کند، در حالی که بخشی از جامعه از فرصت‌های آموزش و مشارکت محروم باشد. محرومیت زنان و دختران از آموزش، افزون بر پیامدهای مستقیم برای زندگی آنان، فرصت های علمی، اقتصادی و اجتماعی کل جامعه را نیز کاهش می‌دهد. افغانستان برای پیشرفت به مشارکت زنان و مردان و فراهم شدن زمینه رشد استعدادهای همه شهروندان نیاز دارد.
از سوی دیگر، پیشرفت علمی باید با اخلاق، مسئولیت پذیری و ارزش‌های فرهنگی جامعه همراه باشد. علم زمانی بیشترین ارزش را دارد که در خدمت بهبود زندگی مردم قرار گیرد، نه آن که تنها وسیله‌ای برای کسب اعتبار فردی باشد. پیوند دانش با معنویت، اخلاق و خدمت به جامعه می تواند الگویی از پیشرفت ایجاد کند که در آن توسعه مادی با کرامت انسانی و مسئولیت اجتماعی همراه باشد. پیام اصلی برای افغانستان روشن است: آینده بهتر از دل انتظار و ناامیدی بیرون نمی‌آید؛ این آینده با آموزش، تلاش، نوآوری، مدیریت درست و مشارکت مردم ساخته می‌شود.
هر جوان می‌تواند بخشی از راه حل باشد؛ معلم با آموزش درست، دانشجو با پژوهش، کارآفرین با ایجاد فرصت شغلی، پزشک با خدمت به مردم و نویسنده با گسترش آگاهی می تواند در ساختن آینده سهم بگیرد. البته این مسئولیت تنها بر دوش افراد نیست و نهادهای مسئول نیز باید زمینه رشد استعدادها، دسترسی به آموزش باکیفیت و پیوند دانش با نیازهای جامعه را فراهم کنند.
بنابراین، افغانستان برای عبور از وضعیت دشوار کنونی به نسلی نیاز دارد که به توانایی های خود باور داشته باشد، جهان را بشناسد، از تجربه دیگران بیاموزد و برای حل مشکلات کشور خود اندیشه کند. چنین نسلی زمانی شکل می‌گیرد که علم به یک ارزش عمومی تبدیل شود و موفقیت علمی به اندازه موفقیت اقتصادی و سیاسی مورد احترام قرار گیرد. ساختن افغانستان آباد و مقتدر از همین‌جا آغاز می شود؛ از کلاس درس، کتابخانه، دانشگاه، کارگاه و آزمایشگاه و از ذهن جوانی که به‌جای تسلیم شدن در برابر مشکلات، برای یافتن راه حل تلاش می‌کند.
آینده افغانستان را نمی توان تنها با سخن گفتن از دشواری‌های گذشته ساخت؛ این آینده به نسلی وابسته است که دانش را قدرت، خودباوری را انگیزه و مسئولیت‌پذیری را وظیفه خود بداند.
نویسنده: عیسی شاه نور، آژانس خبری صدای پامیر
